Biografia

Jane Austen urodziła się 16 grudnia 1775 roku. Była siódmym z ośmiorga dzieci, lecz zaledwie drugą córką wielebnego George’a Austena i Cassandry z domu Leigh. W domostwie było bardzo tłoczno ze względu na czterech starszych braci, gromadkę zaś uzupełniali uczniowie pana Austena. W znacznym stopniu wpłynęło to na zacieśnienie więzów między Jane a jej siostrą Cassandrą, które stały się niemal nierozłączne. Kiedy w 1783 roku Cassandra miała zostać wysłana do pani Cawley, krewnej prowadzącej szkołę w Oksfordzie, Jane miała zaledwie 7 lat, lecz błagała matkę, by pozwoliła jej jechać z siostrą. Pani Austen była zmuszona wyrazić zgodę. Podobno stwierdziła: „Gdyby Cassandrze uciąć głowę, Jane poprosiłaby o to samo”. Siostry zostały zabrane ze szkoły po tym, jak wybuchła epidemia tyfusu i dyfterytu. W 1785 roku przez krótki okres kontynuowały naukę w szkółce w Reading, była to jednak jedyna edukacja, jaką odebrały poza domem rodzinnym.

Austenowie nie byli zamożną rodziną. Dochód pastora wynosił zaledwie 600 funtów rocznie, co wprawdzie pozwalało na utrzymanie rodziny, lecz nie na dostatnie życie. Jane i Cassandra nie mogły zatem liczyć na wysoki posag, co w znacznym stopniu zmniejszało ich szanse na rynku matrymonialnym.

Rodzeństwo

Najstarszy James, 10 lat starszy od Jane, podobnie jak ona miał ambicje literackie - w czasach studenckich redagował czasopismo „The Loiterer” (próżniak), pisywał również wiersze, jednak w przeciwieństwie do siostry nie szukał odbiorców swojej twórczości. Podobnie jak ojciec był pastorem, a w 1801 roku przejął po nim prebendę. Był dwukrotnie żonaty. Jane nie przepadała za jego drugą żoną, Mary z domu Lloyd, co prawdopodobnie zaważyło na stosunkach między nimi. James był raczej melancholikiem i zmarł jako człowiek rozczarowany życiem.

Niewiele wiadomo o drugim bracie Jane, George’u (być może dlatego można czasami przeczytać, że Jane miała sześcioro, nie siedmioro rodzeństwa). Mieszkał kilka lat w probostwie, jednak był niepełnosprawny umysłowo i opiekowała się nim rodzina z pobliskiej wioski. Możliwe, że brat pani Austen, który miał podobne problemy, również przebywał pod opieką tej rodziny. Choć dziś takie postępowanie zdaje się być niemoralne, wówczas było normalną praktyką. George żył spokojnie i zmarł mając ponad 70 lat.

Edward urodził się rok po George'u, w 1767 roku, i to dzięki niemu Jane miała szansę bywać w lepszym towarzystwie, chociaż była tylko ubogą krewną. Majętny kuzyn ojca, Thomas Kinght, wiele pomagał rodzinie Austenów. On i jego żona byli bezdzietni, zaś Austenowie mieli więcej dzieci niż byli w stanie utrzymać. Gdy Edward miał kilkanaście lat, został adoptowany przez Knightów i został dziedzicem ich majątku. Dzięki temu jako jedyny z braci nie potrzebował żadnego zawodu i mógł wieść życie prawdziwego gentlemana.






Kolejny brat Jane, Henry (1771–1850), był jej ulubieńcem. Czarujący, pewny siebie, pogodny i najprzystojniejszy z braci. Gdy on i James zakochali się w tej samej dziewczynie, kuzynce Elizie de Feuillide, to Henry, choć 10 lat młodszy, zdobył jej rękę. Z domem w Londynie i interesami w Hertfordshire Henry był bardzo pomocny Jane, gdy ta publikowała swoje powieści. Niestety jego przedsięwzięcia nie były tak udane jak jego siostry. Po bankructwie wiódł życie jako skromny, ubogi pastor, lecz nigdy nie stracił pogody ducha.

Po Henry'm urodziła się Cassandra (1773–1845), która całe życie była towarzyszką Jane. Dziwić może fakt, że pani Austen zawsze uważała Cassandę za lepszą od Jane, co mogło mieć związek z nieśmiałością młodszej siostry, która była tylko „tą drugą panną Austen”.

Pomiędzy Cassandrą i Jane, w 1774 roku, urodził się Frank, pierwszy z marynarzy w rodzinie. W wieku 14 lat wstąpił do marynarki, i piął się po szczeblach kariery, aż w wieku 89 lat został mianowany admirałem floty i otrzymał tytuł szlachecki za zasługi dla króla i kraju. Charles, najmłodszy w rodzinie (ur. 1779), również wstąpił do marynarki w wieku 14 lat i po latach został admirałem. Chociaż nie odnosił takich sukcesów jak Frank, było to duże osiągnięcie. Nie żył również tak długo jak Frank, zmarł u wybrzeży Birmy mając niewiele ponad 70 lat.

Lata spędzone w Steventon (1775-1801)

Życie na probostwie toczyło się spokojnie przez wiele lat. Jane i Cassandra rozwijały umiejętności potrzebne młodym damom, takie jak rysowanie, śpiewanie, taniec czy gra na pianoforte. Oprócz tego siostry zachęcane były do czytania książek, zarówno tych poważnych, jak i literatury popularnej, oraz do pisania. Jane swoje pierwsze prace – tzw. Juwenilia – zaczęła pisać już w wieku 11 lat.

Siostry Austen były z pewnością atrakcyjne, opisywane jako "dwie najpiękniejsze dziewczęta w Anglii, które mogą zdobyć serca tuzinów". Wiejskie bale i inne spotkania towarzyskie dawały im wiele okazji do poznania potencjalnych mężów, gdyż małżeństwo było uważane za najlepsze wyjście dla kobiet o ich pozycji społecznej. Nieszczęśliwie dla sióstr, Anglia była w stanie wojny z Francją od kiedy Jane skończyła 17 lat i większość mężczyzn służyła w armii, co zaostrzało rywalizację między młodymi damami.


Probostwo w Steventon. Dom został zburzony około 1824 roku

Gdy Jane miała 21 lat, przeżyła krótki flirt z młodym Irlandczykiem, Tomem Lefroy’em, z którym wiązała duże nadzieje. Jednak jego rodzina uważała, że córka biednego pastora nie jest odpowiednią partią dla dobrze zapowiadającego się prawnika. Cassandra trafiła lepiej, zaręczając się z uczniem ojca, lecz jej narzeczony zmarł w 1797 roku na żółtą febrę podczas ekspedycji do Indii Zachodnich. Brak szczęścia w miłości dał Jane bogate doświadczenia, które pomogły jej przy pisaniu. W wieku 20 lat napisała pierwszą powieść, Elinor i Marianne, opublikowaną później po wielu przeróbkach jako Rozważna i romantyczna. Rok później napisała Pierwsze wrażenia, które tak spodobały się jej ojcu, że wysłał powieść do wydawcy. Wydawca odesłał rękopis nawet nie przeczytawszy, lecz w późniejszych latach powieść została wydana jako Duma i uprzedzenie.

Następna próba pisarska Jane była zainspirowana podróżą do Bath, którą odbyła z Cassandrą. Opowiada historię młodej dziewczyny, mającej swój debiut towarzyski w tym mieście. Manuskrypt zatytułowany Susan został sprzedany wydawcy za 10 funtów, lecz nie został opublikowany. Wydano go dopiero po śmierci Jane jako Opactwo Northanger.

Bath (1801-1805)

Niewątpliwie Jane kochała życie na wsi. Gdy jej ojciec po emeryturze zdecydował się przenieść do Bath, Jane nie była zachwycona. Miasto mogło być inspiracją podczas krótkiej wizyty, lecz nie na dłuższy pobyt. Gdy rodzice powiadomili siostry o przeprowadzce, Jane, wtedy 25-letnia, podobno zemdlała. Pierwszy raz poczuła beznadziejną sytuację samotnej, niezbyt zamożnej kobiety.

Jej bracia założyli własne rodziny i wyprowadzili się, zostawiając rodziców i siostry w domu w Steventon. Dziewczęta nie miały wyboru. Jane opuściła ukochane rodzinne strony i wyruszyła do Bath. Jeżeli fragmenty listów z tego okresy odzwierciedlają jej uczucia, to wiemy, że z ciężkim sercem zaakceptowała swój los. "Mimo ładnej pogody, Bath nie spełnia na pierwszy rzut oka moich oczekiwań; chyba wyraźniej widzę w deszczu. Wszystko widać pod słońce, więc z wierzchołka góry Kingstown miasto jest tylko mgłą, dymem, cieniem i zamętem".


Pierwsza ilustracja - Bath z czasów Jane, druga - Bath współcześnie, park Parade Gardens

Imię Jane Austen jest teraz często kojarzone z Bath, lecz niewiele osób uświadamia sobie, jak bardzo go nie znosiła. Biorąc pod uwagę fakt, jak kochała wieś, życie w Bath jest nieprzyjemnym okresem jej życia. Pierwszy raz odczuła niestabilność finansową. W Steventon Austenowie nigdy nie byli zamożni, jednak nie płacili za wynajem domu, a hodowla zwierząt i uprawa ogródka zapewniała im jedzenie. Jedzenie w Bath było bardzo drogie, zaś dom, w którym zamieszkali, choć modny i przyjemny, pochłaniał znaczną część dochodów. Kiedy umowa najmu wygasła trzy lata później, przeprowadzili się do skromniejszego domu, który chcieli wynająć po przyjeździe do Bath, lecz który uznali wówczas za zbyt nisko leżący i wilgotny. Był to bez wątpienia szczebel niżej na drabinie społecznej, a problemy Austenów zwiększyły się kilka miesięcy później, w styczniu 1805 roku, gdy nagle zmarł wielebny George Austen, zostawiając panie Austen niemal bez grosza. Dla Jane utrata ukochanego ojca była wielkim szokiem i dlatego Bath już zawsze kojarzyło się z tym strasznym wydarzeniem. "Utraciliśmy najlepszego z ojców. Choroba trwająca raptem 48 godzin zabrała go wczoraj rano. To przyszło tak nagle! Jeszcze tej samej doby chodził z pomocą laski, nawet czytał. Któż potrafi opisać jego ojcowską czułość? Błogość oblicza zmarłego jest wprost zachwycająca. Zachował ten słodki, dobrotliwy uśmiech, który go zawsze wyróżniał”.

Panie Austen przeprowadzały się jeszcze dwa razy do innych domów w mieście, zanim osiadły w Southampton w domu Franka. Frank był na morzu, a jego żona była w ciąży, więc taki obrót sprawy był dla niego korzystny. Opuszczenie Bath przyniosło Jane wielką ulgę – biorąc pod uwagę przeżycia z nim związane, nie jest to zaskakujące.

Jakiekolwiek Jane Austen miała zdanie o Bath, było to niezaprzeczalne źródło inspiracji dla jej powieści. Miało również inną zaletę - koniecznością były coroczne wyjazdy z miasta. Podczas gorących, letnich miesięcy rodzina Austenów odwiedzała do zachodnie hrabstwa. Morskie powietrze również było ważne dla nastroju Jane, a wizyty w Sidmouth, Dawlish, Teighmouth i Lyme Regis zawsze były doceniane.

Tak jak z Bath wiązały się niemiłe wspomnienia, tak wyjazdy nad morze znacznie bardziej podnosiły na duchu i inspirowały. Są też inne powody, dla których Jane tak dobrze wspominała morze, a szczególnie jedno lato. Patrząc na jeden z niewielu istniejących portretów oraz na opis jej wyglądu mówiący, że była atrakcyjną młodą damą z żywą osobowością, wydaje się dziwne, że nigdy nie wyszła za mąż. I jeżeli wierzyć tej historii, był to raczej nieszczęśliwy los niż brak okazji. Wiele lat po śmierci Jane, Cassandra opowiedziała jednej z bratanic romantyczną historię znajomości z tajemniczym wielbicielem. Cassandra chwaliła młodego człowieka, opisując go jako wartego Jane, a jego zainteresowanie jako odwzajemnione. Niestety znajomość została szybko przerwana, gdyż gentleman musiał wyjechać. Umówił się z siostrami na kolejne spotkanie, jednak przeznaczenie zdecydowało inaczej i jedyne informacje, jakie o nim otrzymały, donosiły o jego śmierci.

Ten fakt z jej życia, o którym wiemy tak niewiele, z pewnością wywarł wpływ na życie pisarki i jego cień często pojawia się w jej twórczości. Jane była coraz starsza, a w jej otoczeniu było coraz mniej mężczyzn. Nadzieje na znalezienie męża, o ile Jane takie miała, były coraz mniejsze. Krótki czas po znajomości z tajemniczym adoratorem, Jane i Cassandra odwiedziły przyjaciół w Steventon. Młodszy brat gospodyni, 6 lat młodszy od Jane Harris Bigg-Wither oświadczył się Jane. Jako że dobrze znała jego rodzinę i małżeństwo z nim mogło zapewnić jej bezpieczną i wygodną przyszłość, zdecydowała się przyjąć oświadczyny. Jednak następnego ranka zmieniła zdanie i natychmiast wróciła do Bath. Powieści Jane wyraźnie wskazują na jej poglądy dotyczące małżeństwa – musi być one zawarte z miłości, albo wcale. I dlatego mimo korzyści, jakie płynęłyby z małżeństwa z Bigg-Witherem, świadomość, że nie kocha tego człowieka, sprawiła, że zmieniła zdanie. Jane wiedziała, że mogła to być jej to ostatnia szansa na małżeństwo i na założenie własnej rodziny. Od tego momentu pogodziła się z losem samotnej kobiety i czuła się zadowolona jako ukochana ciotka.

Chawton (1809-1817)

Choć po wyprowadzce z Bath czas spędzony w Southampton był dość ponury, panie Austen pogodziły się z żalem i ograniczonymi możliwościami. Wtedy pojawiła się możliwość zmiany ich dotychczasowego życia na lepsze. Edward, po odziedziczeniu majątku po bogatych krewnych, był właścicielem kilku pięknych posiadłości. Jedną z nich był Chawton House w Hampshire, niedaleko którego stało Chawton Cottage, pokaźny, zbudowany z czerwonej cegły dom, znajdujący się w centrum wioski. I tą właśnie posiadłość Edward zaproponował za darmo swojej matce i siostrom. Fakt, że Chawton leżało tylko 15 mil od Steventon, sprawił, że było to więcej niż idealne rozwiązanie, a Jane mogła wrócić w ukochane wiejskie strony. Tak zaczął się najważniejszy okres w życiu Jane jako pisarki.

Jest dowód na to, że nastrój Jane poprawił się po opuszczeniu Bath - znowu zaczęła pisać. Z pobytu w mieście zachowało się niewiele listów, tylko z Sydney Place i jeden z Lyme Regis z 1804 roku. Twórczość literacka jest równie niewielka. Nie istnieje żaden dokończony rękopis z tego okresu. Jane rozkoszowała się spokojem i wygodą Chawton Cottage i była gotowa, by znowu zacząć pisać. W Chawton życie pań Austen było proste i uporządkowane. Cassandra przejęła obowiązki pani domu, zaś Jane była odpowiedzialna za śniadania - herbatę i tosty. Jane zawsze kochała grać na pianoforte, szczególnie gdy była sama i mogła zacząć swój dzień w towarzystwie swojej muzyki, zanim inni domownicy wstaną. Gdy wyprowadzała się ze Steventon, musiała sprzedać instrument, więc była szczęśliwa, że w Chawton ponownie może sobie na niego pozwolić. „Tak, tak, będziemy mieli pianoforte, najlepsze, jakie można zdobyć za 30 gwinei. Będę ćwiczyć, by dobrze grać tańce i tym samym dostarczać rozrywki naszym bratankom i bratanicom” – pisała w liście do brata.


Po lewej - Chawton House, posiadłość Edwarda, po prawej - Chawton Cottage, udostępniony paniom Austen. Obecnie mieści się tam muzeum Jane Austen.

Oprócz muzyki i śniadań Jane nie miała innych zajęć i mogła pisać. Tylko najbliższa rodzina i przyjaciele wiedzieli, czym zajmowała się Jane. Drzwi do jej pokoju skrzypiały, lecz Jane nie pozwalała, by je naoliwić, gdyż skrzypienie ostrzegało ją, gdy ktoś nadchodził, dzięki czemu miała kilka sekund, by schować rękopisy, nad którymi pracowała.

Kilka lat przed przeprowadzką do Chawton, Jane sprzedała wydawcy swoją pierwszą powieść zatytułowaną Susan. Gdy powróciła do Hampshire, napisała do wydawcy list z pytaniem, czy książka zostanie wydana. Jane poczuła się urażona, gdy wydawca zasugerował, że może wykupić rękopis, i uznała, że nie będzie zaprzątać sobie tym głowy. Zamiast tego zajęła się poprawkami nad Elinor i Marianne, która przekształciła się w Rozważną i romantyczną. Powieść została wydana w 1811 roku jako dzieło „pewnej damy”

Po tym nastąpiły kolejne publikacje: Duma i uprzedzenie w 1813 roku, Mansfield Park w 1814 i Emma w 1815. Henry'emu udało się również odzyskać rękopis Susan. Jane była zachwycona, że brat "zapomniał" wspomnieć, że jest to wczesna praca autorki słynnej Dumy i Uprzedzenia, dzięki czemu kwota, za jaką ją odkupiono, była niewielka. Jane poprawiła i dokończyła powieść, która później została wydana jako Opactwo Northanger.

W 1816 roku zakończyła pracę nad kolejną powieścią - Perswazje oraz zaczęła Sanditon, jednak zaczęła podupadać na zdrowiu. W ciągu długiej choroby bardzo cierpiała, a nie istniało nic, co mogłoby jej ulżyć. Miała doświadczonego lekarza, mieszkającego w Winchester, który zasugerował, by Jane się tam przeniosła, by mógł on na bieżąco się nią opiekować. To było jedyne, co dało się zrobić i w maju 1817 roku Jane Austen i jej oddana siostra Cassandra opuściły Chawton i zamieszkały na Collage Street, w domu usytuowanym w cieniu wielkiej katedry. Mimo starań lekarza, Jane z dnia na dzień stawała się słabsza i zmarła 18 lipca 1817 roku w wieku 41 lat, w ramionach ukochanej siostry.

Cassandra została, by pochować Jane i była świadkiem pochówku w katedrze Winchester. Te słowa obrazują, jak bardzo Cassandra odczuła stratę siostry: „Straciłam wielki skarb, siostrę, przyjaciółkę, której nikt nigdy nie dorówna. Była słońcem mojego życia, pozłotnikiem każdej radości, osłodą każdego smutku. Nie miałam myśli, którą bym przed nią ukryła i czuję się, jakbym utraciła część siebie".


Katedra w Winchester oraz płyta nagrobna Jane.

Przyczyna śmierci Jane nie jest dokładnie znana. Mówi się często o chorobie Addisona, niedoczynności kory nadnerczy, lecz nie wyklucza się pewnej formy raka. Niezależnie od tego, jaka była przyczyna, bez środków dostępnych dziś śmierć Jane była bolesna, nie tylko dla niej, ale też dla jej bliskich, gdyż patrzenie na jej wielkie cierpienie musiało być strasznym przeżyciem.

Skończony rękopis Perswazji znalazł się w rękach Henry'ego. Obie powieści zostały wydane razem w grudniu 1817 roku, po raz pierwszy nie anonimowo, lecz jako dzieła Jane Austen.

Tekst jest tłumaczeniem fragmentów narracji filmu dokumentalnego "Jane Austen Country"
Źródła ilustracji
Steventon: Austenonly, Wikipedia
Bath: Wikipedia, Austenonly.com
Winchester: The Search For Joy, Wikipedia.org
Chawton: English Historical Fiction Authors, Quillcards Blog