Jak wydawano powieści: Kulisy debiutu, czyli "Rozważna i romantyczna"

Rozważna i romantyczna, pierwsza wydana drukiem powieść Jane Austen, została napisana pod koniec XVIII wieku, gdy Jane miała około 20 lat. Dokładna data nie jest znana - mógł to być zarówno rok 1795 roku, jak i lata 1797-98. Na drugą datę wskazuje pewne wydarzenie w rodzinie Austenów - narzeczony Cassandry, siostry Jane, zmarł w lutym 1797 roku, a jej pełne godności i stoicyzmu zachowanie mogło być inspiracją dla stworzenia postaci rozważnej i opanowanej Elinor.

Nieudane próby wydania innych powieści, Pierwszych wrażeń (późniejszej Dumy i uprzedzenia) oraz Susan (Opactwa Northanger), jak i przeprowadzka z ukochanej wsi do Bath prawdopodobnie zahamowały u Jane chęć pisania. Dopiero ostateczne osiedlenie się w Chawton w 1809 roku sprawiły, że ponownie zaczęła pisać.

Powieść nosiła początkowo tytuł Elinor i Marianne i miała prawdopodobnie formę epistolarną. Słowa "rozważna" i "romantyczna" (ang. sense and sensibility) mogła Jane zauważyć w miesięczniku "The Lady's Monthly Museum" w 1799 roku. Nowy tytuł nie tylko bardziej wpadał w ucho niż poprzedni, ale również nawiązywał do przeciwstawnych charakterów bohaterek powieści, a ponadto oparty był na lubianej przez Anglików aliteracji (powtórzeniu na początku wyrazów tych samych głosek).

Ostateczne poprawki do powieści Austen wprowadziła w kwietniu 1811 roku, gdy odwiedzała brata Henry'ego w Londynie. Zdecydowała się wydać ją na własny koszt. Wieści o tym, że Jane wydaje powieść, krążyły po rodzinie, jednak w stosunku do reszty świata autorstwo starano się utrzymać w tajemnicy, gdyż mimo sławy powieściopisarek takich jak Fanny Burney i Maria Edgeworth, pisanie nie było uważane za zajęcie godne córki dżentelmena. Wiedziało niewiele osób: matka i siostra Jane, przyjaciółka Martha Lloyd, bracia i ich żony, starsza pani Knight (krewna, która wychowywała Edwarda, brata Jane) oraz Fanny Knight, córka Jamesa, ulubiona bratanica Jane. O powieści nie wiedziała jednak druga ulubiona bratanica, Anne, córka Jamesa. Wiąże się z tym zabawne zdarzenie. W 1812 roku Anne przyjechała z wizytą do ciotek i pewnego dnia wybrała się z nimi do objazdowej biblioteki w poszukiwaniu czegoś do czytania; gdy natknęła się na Rozważną i romantyczną, odrzuciła ją stwierdzając: "Och, cóż to musi być za bzdura. Jestem o tym przekonana patrząc na sam tytuł!". Cassandra i Jane ponoć z trudem pohamowały śmiech.

Jane była podekscytowana tym, że wydaje książkę, czemu dawała wyraz w listach. W liście do Cassandry z 25 kwietnia 1811 pisała: "To prawda: nigdy nie jestem zbyt zajęta, aby myśleć o Rozważnej i romantycznej. Nie potrafię o niej zapomnieć, tak jak matka nie potrafi zapomnieć o dziecięciu przy piersi (...) Przysłali mi dwa arkusze do korekty, lecz na drugim dochodzimy zaledwie do pierwszego pojawienia się W. [Willoughby'ego] (...) Henry bynajmniej nie zaniedbuje sprawy: ponaglał już drukarza i obiecał pójść doń ponownie jeszcze dzisiaj".

Książka została wydana w październiku 1811 w Londynie przez T. Egertona jako powieść pewnej damy (ang. by a Lady). Miała trzy tomy, zaś jej cena wynosiła 15 szylingów. Jednym z pierwszych hołdów złożonych autorce była rymowanka jej brata Jamesa, napisana zmienionym charakterem pisma i zadedykowana "Pannie Jane Austen, podobno autorce niedawno opublikowanej powieści Rozważna i romantyczna":

Że zna te sprawy świetnie, to mi nie dziwota,
Skoro sama celuje w podobnych przymiotach.
Romantyczność jej pióro opisze tym łacniej,
Że i rozwagę ceni jej serce przezacne.
Eleonory myśli każdy łatwo zgadnie,
Marianne swe uczucia kryje w sercu na dnie;
O, nie odkładaj pióra, przeurocza pani,
Pisz i podziel się z nami swoimi myślami *

Recenzje, które ukazały się w 1812, były przychylne. W "British Critic" napisano, że książka jest "bardzo miłą i zabawną opowieścią", zaś w "Critical Review", iż jest "doskonale napisana; bohaterowie pochodzą ze szlachty, ich postacie są naturalne i zręcznie zbudowanie, akcja jest wiarygodna, (...) zakończenie takie, jakiego życzyłby sobie czytelnik, całość zaś dostatecznie długa, by podtrzymać zainteresowanie, nie nudząc. Przynosi zaszczyt autorce, która wykazuje się ogromną znajomością charakterów i szczęśliwie łączy zdrowy rozsądek ze sprawami lżejszymi".

Powieść odniosła sukces, wszystkie egzemplarze zostały sprzedane, na czym Jane zarobiła sto czterdzieści funtów. W tym czasie zaczęła też pisać Mansfield Park oraz wprowadzała ostatnie poprawki do Dumy i uprzedzenia.

* Nie udało mi się znaleźć oryginalnej wersji wierszyka, przypuszczam jednak, że do tłumaczenia zakradł się błąd, gdyż rymowanka w tej formie nie do końca odpowiada powieści. Chyba większość osób, które czytały Rozważną i romantyczną zgodzi się, że we fragmencie "Eleonory myśli każdy łatwo zgadnie,/ Marianne swe uczucia kryje w sercu na dnie" imiona powinny być w odwrotnej kolejności.

Bibliografia

  • Valerie Grosvenor Myer, Jane Austen. Niezłomne Serce, Warszawa 1999.
  • Katarzyna Zabawa, Posłowie, [w:] J. Austen, Duma i uprzedzenie, Kraków 2005.
  • Tłumaczenie listów: Listy wybrane Jane Austen 1796–1817, wybór R.W. Chapman, przełożyła Jolanta Kozak, Warszawa 1998.
Słowa kluczowe: 

Dodaj komentarz