Realizm w powieściach Jane Austen

Jane Austen żyła w czasach, gdy czytanie powieści stało się najpopularniejszą formą rozrywki wśród przedstawicieli klasy średniej. Książki były bardzo drogie, ale istniały inne metody rozpowszechniania, takie jak biblioteki obwoźne, subskrypcje oraz kluby czytelnicze. Choć powieści były powszechnie czytane, ich status nie był wysoki. Dzieła wychodzące spod prasy drukarskiej pełne były przygód, tajemnic i intryg, osadzone w nieprawdopodobnych warunkach, a fabuła niezgrabnie przechodziła z jednego sensacyjnego zdarzenia do drugiego. Często nosiły dziwaczne tytuły, jak Anna lub wspomnienia walijskiej dziedziczki, przeplatane anegdotami o Nabob (1785, Anna Matia Bennett), o której jeden ze ówczesnych krytyków napisał: "W niektórych momentach fabuła balansowała na granicy prawdopodobieństwa, a język rzadko jest poprawny". Popularne "gotyckie" powieści Ann Radcliffe, tak lubiane przez Catherine Morland i Isabellę Thorpe w Opcatwie Northanger i Harriet Smith w Emmie, zajmowały górną półkę na rynku. W Tajemnicach Udolpho (1794) bohaterka Radcliffe o bardzo romantycznym imieniu, wrażliwa Emily St Aubert, zostaje uwięziona przez niegodziwego wujka we włoskim zamku, gdzie przeżywa liczne lęki, zanim ostatecznie udaje jej się uciec.

Reakcja na ekstrawagancję i sensację

Jane Austen zachłannie pożerała tą wydawniczą papkę, ale w swojej twórczości podchodziła do niej krytycznie. W parodii Plan powieści, według wskazówek z różnych stron, napisanej na przełomie 1815 i 1816 roku, gdy do czytelników trafiła Emma, naśmiewa się z ich przesady. Plan (przepis jak nie pisać powieści) ma kilka punktów, które były obowiązkowe w ówczesnych bestsellerach. Najciekawszym z nich była powieść Self-control (1810) Mary Brunton, do której Austen odnosi się w kilku listach jako do książki, do której jej własne dzieła stoją w opozycji (np. list do Anny Lefroy, 24 listopada 1814). W Self-control bohaterka Laura Montreville (ponownie romantyczne, nie angielskie imię, tak różne od imion bohaterek Austen) doświadcza niesamowitych cierpień, gdy próbuje uciec od lubieżnego pułkownika Hargrave'a, czarnego charakteru powieści. Podróżuje ze Szkocji do Londynu, zostaje porwana, przeżywa niebezpieczną drogę morską do Kanady, gdzie ostatecznie ucieka kanoe od bandy amerykańskich Indian.

Jane Austen skomentowała tego typu powieści, odnosząc je do własnych dzieł:

Nie mogłabym poważnie zabrać się za pisanie romansu, chyba że mogłoby to uratować mi życie, o ile byłoby dla mnie niezbędne, ale nie mogłabym się przestać śmiać z siebie i innych ludzi, więc pewnie by mnie powiesili zanim zdołałabym skończyć pierwszy rozdział. Nie, muszę się trzymać swojego stylu i iść swoją drogą. I nawet jeżeli nigdy już mi to nie wyjdzie, jestem przekonana, że w każdej innej stylistyce bym zawiodła.
(1 kwietnia 1816, list do Jamesa Stanier Clarke'a, wielbiciela romansów).

Opisywanie zwykłego życia

Czytelnicy od początku widzieli, że Jane Austen robi z powieścią coś nowego - używa jej do opisania prawdopodobnych sytuacji oraz ludzi, których każdy mógł znać. Opowieści o jej bohaterkach zamykają się w granicach możliwości. Akcja osadzona jest w południowej Anglii, w krajobrazie, który Austen dobrze znała. Jak zasugerował Scott, fabuła jest ograniczona do minimum, a przygody jej bohaterek pokrywają się z tym, co spotykało samych czytelników: przygotowania do balów, pikników, wycieczek nad morze. Austen używała fikcji, by opisać rzeczywistość społeczną w jej czasach i klasie społecznej. W ten sposób była w stanie wprowadzić coś bliskiego prawdziwej moralności, poprzez przestawienie zakresu ludzkich relacji, których każdy mógł doświadczyć w zwykłym życiu. Jej przedmiotem był stosunek rodziców do dzieci, zagrożenia i przyjemności, jakie wypływały ze stanu zakochania, nawiązywania przyjaźni, dogadywania się z sąsiadami, a przede wszystkim odróżniania tych, którzy życzą nam dobrze od tych, co niekoniecznie.

Sposób, w jaki Austen opisywała rzeczywistość społeczną wskazuje, że rozumiała, jak ograniczone możliwości miały kobiety w XIX wieku, również wśród ziemiaństwa i klasy średniej. Widziała, że małżeństwo było dla kobiety najlepszym gwarantem bezpieczeństwa finansowego i szacunku otoczenia. Wiele przełomowych momentów w jej powieściach miało miejsce w kobiecej przestrzeni pokoju dziennego. Często akcja idzie do przodu dzięki podsłuchanym rozmowom, plotki są jednym z najważniejszych nośników informacji, a w małych, zamkniętych społecznościach każdy jest plotkarzem. Austen pisała jedne z najbardziej naturalnych dialogów w literaturze.

Komentarze współczesnych Jane

"Nietrudno sobie wyobrazić, że w którymś momencie swojego życia było się świadkiem wydarzenia, brało udział w rozmowie lub znało opisaną osobę" - zauważył jeden z czytelników, którego wrażenia Austen zanotowała w "Opiniach o Mansfield Park". Współczesny pisarce powieściopisarz Walter Scott w recenzji Emmy z 1816 roku opisał ją jako "trzymającą się blisko zwykłych wydarzeń oraz bohaterów, którzy kroczą przeciętnymi ścieżkami życia" oraz stwierdził: "Emma ma mniej fabuły niż którakolwiek z poprzednich powieści autorki". Może się wydawać, że to dziwny komplement, ale u Scotta była to największa pochwała. Dziesięć lat później, w marcu 1826 roku, napisał w swoim dzienniku: "Przeczytałem ponownie, co najmniej po raz trzeci, bardzo dobrze napisaną powieść panny Austen Duma i uprzedzenie. Ta młoda dama ma talent do opisywania uczuć i relacji zwykłych ludzi w najwspanialszy sposób, z jakim się spotkałem".

Połączenie realizmu, romansu i komedii

To, że Austen jako pisarka była realistką, nie znaczy tego samego, co opisywanie społeczeństwa takim, jakie jest. Jej powieści to również komedie romantyczne. W każdym kolejnym dziele miłość i szczęście wygrywają, a piękne młode pary, które łączą się na ostatnich stronach powieści, czeka idealna przyszłość. Dzieje się tak pomimo tego, że wiele małżeństw przedstawionych jest jako niedopasowane lub absurdalne (jak państwo Bennet z Dumy i uprzedzenia lub państwo Elton z Emmy). Realizm jest literackim narzędziem odrzucającym eskapizm i ekstrawagancję, tworzącym bliskie prawdziwemu życiu złudzenie, nie będące bezpośrednim tłumaczeniem rzeczywistości.

Źródło
Tłumaczenie tekstu: Kathryn Sutherland Jane Austen: social realism and the novel
Ilustracja: A Lady Reading, Marguerite Gerard, 1795-1800

Słowa kluczowe: 

Komentarze

Dziękuję za ten artykuł! I w ogóle za całą stronę, chyba najbardziej profesjonalna ze wszystkich w polskim internecie na temat Jane Austen :)

Dodaj komentarz